Minjasafn Austurlands var stofnað á Hallormsstað árið 1943. Ári áður hafðiundirbúningsnefnd að stofnun safnsins verið kosin og vann hún ötullega að stofnuninni. Undirbúningsnefndina skipuðu þau Gunnar Gunnasson skáld Skriðuklaustri, Páll Hermannsson alþingismaður Eiðum, Þórarinn Þórarinsson skólastjóri Eiðum, Björn Hallsson hreppstjóri Rangá, Sveinn Jónsson bóndi Egilsstöðum, Benedikt Guttormsson bankastjóri Eskifirði og Sigrún Blöndal forstöðukona Hallormsstað. Eigendur safnsins voru Búnaðarsamband Austurlands, Samband austfirskra kvenna, ÚÍA og Múlasýslur. Fljótlega eftir stofnunina var söfnun muna hafin og áður en 5 ár voru liðin var búið að færa inn um 400 muni í aðfangabók minjasafnsins. Fyrstu tvö árin voru munirnir geymdir í Húsmæðraskólanum á Hallormsstað, þar til Gunnar Gunnarsson skáld bauðst til að taka safnið til varðveislu í íbúðarhúsi sínu á Skriðuklaustri.

Árið 1948 flutti Gunnar frá Skriðuklaustri og gaf ríkinu hús sitt, með því skilyrði að þar færi fram menningarstarfsemi af einhverju tagi. Í framhaldi af því var Minjasafni Austurlands boðið húsnæðið til afnota um óákveðinn tíma. Með boði þessu virtist vera komin lausn á húsnæðismálum safnsins. Samningar við menntamálaráðuneytið hófust skömmu síðar en safnið átti að fá fimm herbergi á aðalhæð íbúðarhússins á Skriðuklaustri, auk rishæðar ofan við þau.Áður en gengið var formlega frá samningum um aðstöðu fyrir minjasafnið á Skriðuklaustri slitnaði upp úr viðræðunum, sem staðið höfðu yfir í allmörg ár, án nokkurra fyrirstaðna.

Ástæðurnar fyrir samningsslitum áttu sér langan aðdraganda. Um svipað leyti og samningar hófust við menntamálaráðuneytið árið 1949 fékk landbúnaðarráðuneytið Skriðuklaustur til afnota til að reka þar tilraunastöð. Ætlunin var að minjasafnið og tilraunastöðin yrðu rekin þar hlið við hlið. Umsvið tilraunastöðvarinnar urðu smám saman það mikil að stjórn minjasafnsins sá sér ekki annað fært en að flytja safnið frá Skriðuklaustri. Safnið var flutt árið 1966 og mununum komið fyrir í geymslum á Egilsstöðum. Þegar ákvörðunin um flutninginn var tekin hafði safnið einungis eitt hergergi til umráða á Skriðuklaustri.

Enn var leitað lausna á húsnæðisvanda minjasafnsins og urðu málalok þau að ríkissjóður samþykkti að koma upp húsi fyrir starfsemi minjasafnsins í stað húsnæðisins sem safnið hafði afnot af á Skriðuklaustri. Húsinu var valinn staður á Egilsstöðum eftir að atkvæðagreiðsla hafði farið fram á fundi stjórnar minjasafnsins árið 1979, rúmum áratug eftir að safnið missti húsnæði sitt á Skriðuklaustri.

Byggingarframkvæmdir á Egilsstöðum hófust í upphafi níunda áratugarins og var fyrirhugað að húsið yrði byggt í þremur áföngum og skyldi það hýsa Minjasafn Austurlands, Héraðsskjalasafn Austfirðinga og Bókasafn Héraðsbúa.

Byggingaframkvæmdur á fyrsta áfanga hússins lauk um miðjan tíunda áratuginn, sem er álma minjasafsins. Héraðsskjalasafnið og bókasafnið hafa, auk minjasafnsins, aðsetur í húsinu þar til lokið hefur verið við hinar álmurnar tvær. Minjasafnið hefur nú til umráða tæplega 300 fm - stórar sýningarsal og geymslu af svipaðri stærð, sem skipt er í þrjá hluta; geymslurými með hillum fyrir litla muni, þvotta- og forvörsluaðstöðu, og aðstöðu til viðgerða og geymslu á stórum munum.

Árið 1995 var tímamótaár í sögu Minjasafns Austurlands. Safnið flutti í fyrsta sinn í eigið húsnæði og breytingar urðu á rekstrinum. Sveitarfélög á Héraði og Borgarfjarðarhreppur tóku við rekstri safnsins úr höndum félagasamtaka þeirra er stofnuðu safnið ásamt Héraðsnefnd Múlasýslna.

(Unnið upp úr Safnvísi 1996)